تبلیغات
اقلیم شناسی طوفان های گرد و غباری

اقلیم شناسی طوفان های گرد و غباری
Dust Storm Climatology 
لینک دوستان
این روزها با خشك شدن بستر وسیع تالاب هامون و نیزارهای انبوه آن، تالابی كه روزی منبع درآمد 15 هزار صیاد با 12هزار تن صید ماهی در سال بود، به كفه‌ای خشك و ترك خورده تبدیل شده و نه تنها آثاری از نیزارهای انبوه كه منبع اصلی تغذیه 120 هزار رأس دام منطقه بود به جای نمانده، بلكه گونه‌های مقاوم به خشكی نیز به شدت، تهدید و تردد دام‌ها باعث لگد كوبی شدید بستر خشكیده دریاچه شده و موجب افزایش فرسایش بادی در منطقه شده است.

تالاب بین المللی هامون یكی از تالاب‌های مهم دنیا و بزرگترین دریاچه آب شیرین در سراسر فلات ایران محسوب می‌شود كه با مساحتی حدود 5700 كیلومتر مربع و دامنه عمقی بین 1 تا 5 متر در ناحیه كویری و بیابانی شرق كشور واقع شده است.

برای درك بهتر از شرایط تالاب هامون با دکتر "غلامرضا نوری"، معاون پژوهشی دانشکده جغرافیا و برنامه ریزی محیطی دانشگاه سیستان و بلوچستان گفت‌وگو كردیم.


وی به خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، منطقه سیستان و بلوچستان، در خصوص علت خشکسالی تالاب هامون، گفت: این دریاچه از سه بخش به نام‌های "هامون پوزك" در شمال شرقی، "هامون صابری" در شمال و "هامون هیرمند" در غرب و جنوب غربی سیستان تشكیل شده است. بخش وسیعی از هامون پوزك و قسمت عمده هامون صابری در خاك افغانستان و مابقی هامون‌ها در خاك ایران قرار دارد.

وی ادامه داد: سطح هر یك از هامون‌ها بسته به میزان آب ورودی، فصول پر بارش، خشكسالی‌ها و ترسالی‌ها تفاوت داشته و تابعی از آب جریان یافته در رودخانه هیرمند، خروجی پشت سدها و رودخانه‌های فصلی دیگر است. اغلب در سال‌های پرآبی و در فصل بهار بعد از بروز سیلاب رودخانه هیرمند و انشعابات آن، سه هامون به هم متصل شده و به شكل یك نعل اسب دیده می شوند.

نوری خاطرنشان كرد: هامون هیرمند حدود 470 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و در فاصله 45 كیلومتری جنوب غربی شهرستان زابل واقع است. سطح آن از سایر هامون‌ها بیشتر ولی عمق آن كمتر است. عمق متوسط در زمان پر آبی یك متر، در شرایط میان آبی 0.5 متر و در كم آبی صفر تعیین شده است

وی گفت: در سال‌های عادی بویژه از اواخر تابستان تا اوایل زمستان، هامون هیرمند به چندین بركه كوچك و بزرگ كم عمق تبدیل شده كه بزرگترین آنها در قسمت شمال هامون هیرمند و غرب كوه خواجه واقع شده و "سنگل" نام دارد. از آنجایی كه حیات این دریاچه به رودخانه هیرمند و انشعابات فرعی آن وابسته است، آبگیری آن منوط به نوسانات طبیعی یا مصنوعی (احداث كانال) رودخانه هیرمند بوده و قطعا آبگیری اخیر مخازن "چاه نیمه"، سدهای "زهك"، سد "سیستان" و یا سد "كجكی" در افغانستان تأثیر زیادی در كاهش آبگیری دریاچه داشته است؛ به ویژه در سال‌های اخیر بروز خشكسالی از یك طرف و احداث سدهای جدید و آبگیری مخازن چاه نیمه از طرف دیگر، ظرفیت آبی رودخانه هیرمند را كاهش داده و منجر به خشكی هامون هیرمند شده است.

وی بیان كرد: ارتفاع این هامون حدود 475 متر از سطح دریا بوده و در فاصله 27 كیلومتری شمال غربی شهرستان زابل واقع شده است. عمق متوسط آن در مواقع پرآبی 1.5 متر و در شرایط میان آبی و كم آبی یك متر تعیین شده است. این هامون در تاریخ 1975.6.23 میلادی به عنوان تالاب بین المللی، تعیین شده است. حدود 59 درصد سطح آن در خاك ایران و بقیه متعلق به كشور افغانستان است.

معاون پژوهشی دانشکده جغرافیا و برنامه ریزی محیطی دانشگاه سیستان و بلوچستان عنوان کرد: با توجه به وجود نوسانات آب، رودخانه هیرمند زودتر از تالاب هامون، خشك شده است. در داخل هامون چند بركه با عمق بیشتر وجود دارد كه شامل "چونگ دراز"، "چونگ یكدست" و "چونگ ریگ" در مواقع كم آبی به مدت طولانی تری آب خود را حفظ می‌كنند. "هامون صابری" دیرتر از هامون هیرمند خشك شده و نسبت به آن از كیفیت آب بالاتری برخوردار است، اما به دلیل بالا بودن غلظت مواد آلی (فضولات حیوانی)، شیمیایی (فاضلاب‌های كشاورزی) و املاح، دارای استانداردهای لازم آشامیدن و حتی استفاده دام و كشاورزی نیست.

وی اظهار كرد: هامون پوزك در گذشته سواران نامیده می‌شد كه حدود 476.5 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و مساحت آن 1484 كیلومتر مربع است كه 330 كیلومتر مربع آن در ایران و بقیه در خاك افغانستان است. هامون پوزك در تاریخ 1975.6.23 به عنوان تالاب بین المللی تعیین شده است. عمق متوسط آن در زمان پر آبی 2متر و در مواقع میان آبی و كم آبی 1.5 متر است .

نوری اظهار كرد: هامون پوزك در انتهای بخش شمال شرقی دشت سیستان در خاك افغانستان قرار دارد كه در مواقع پرآبی سرزیر آن، ابتدا به شمال شرقی دشت، تحت عنوان پوزك ایران وارد شده و پس از مشروب كردن اراضی شمالی منطقه به هامون صابری اتصال می‌یابد. در اكثر اوقات سال دارای آب بوده و كیفیت آب به علت تراكم كم جوامع انسانی در اطراف آن و ایجاد آلودگی كمتر، بهتر از هامون هیرمند و صابری است. "هامون پوزك" از چند بركه جدا از هم تشكیل شده كه بزرگترین این بركه‌ها "برینگك" به وسعت 208 كیلومتر مربع است. بركه‌های دیگر آن شامل "چونگ سرخ"، "كوشك"، "چونگ برفی" و "چونگ خرگوشی" است.

وی در خصوص علت خشکسالی‌های اخیر تالاب هامون، اظهار كرد: یكی از عوامل بروز خشكسالی‌های شدید، قرار گرفتن تالاب هامون در یكی از گرم و خشك ترین اقلیم‌های جهان است. متوسط بارندگی دنیا 750 میلیمتر در سال است كه این مقدار در ایران حدود 250 میلیمتر و در سیستان در شرایط معمولی 59 میلیمتر است. كمبود بارش به همراه تبخیر بسیار زیاد (4747میلیمتر در سال) و عمق كم دریاچه، باعث از دست رفتن سریع آب می‌شود.

نوری تصریح كرد: با توجه به متكی بودن حیات سیستان به رودخانه هیرمند كه بین دو كشور ایران و افغانستان مشترك است، از سال 1310 هجری شمسی چندین قرارداد بین دولت‌های دو كشور در مورد تقسیم آب هیرمند منعقد شد كه متاسفانه به دلیل بی ثباتی حكومت در افغانستان، چندین دوره شاهد قطع آب هیرمند به ایران و ایجاد خشكسالی‌های شدید بوده‌ایم، كه اثرات زیانبار اقتصادی و اجتماعی زیادی را به همراه داشته است.

وی افزود: در بررسی شدید پتانسیل باد در 60 ایستگاه هواشناسی كشور، ایستگاه زابل بالاترین فراوانی و سرعت را به خود اختصاص داده است و به دلیل خشك بودن محیط، با میانگین تعداد 80.7 روز طوفانی در سال طی یك دوره پنج ساله (1995-1990) رتبه دوم وقوع طوفان های ماسه‌ای در قاره آسیا را داراست. دفتر فنی تثبیت شن و بیابان زدایی بر اساس طرح شناسایی كانو‌ن‌های فرسایش بادی و تعیین اولویت‌های اجرایی مشخص كرد كه 14 استان كشور تحت تاثیر فرسایش بادی قرار دارند؛ از بین آنها استان سیستان و بلوچستان با 229 هزار و 174 هكتار بالاترین رتبه را به خود اختصاص داده است و سهم منطقه سیستان در این استان از نظر مناطق تحت سیطره فرسایش بادی و فراوانی وقوع طوفان های غبار زا، نسبت به سایر مناطق بیشتر است.

نوری با بیان این‌كه مهم ترین پیامد خشكسالی، تشدید پدیده بیابان زایی است، به خصوص طی خشكسالی طولانی مدت كه تبعات گسترده اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و زیست محیطی را به دنبال داشته است، عنوان كرد: با خشك شدن بستر وسیع تالاب هامون و نیزارهای انبوه آن، صید در منطقه، غیرممكن و تالابی كه روزی منبع درآمد 15 هزار صیاد با 12هزار تن صید ماهی در سال بود، به كفه‌ای خشك و ترك خورده تبدیل شد و نه تنها آثاری از نیزارهای انبوه كه منبع اصلی تغذیه 120 هزار رأس دام منطقه بود به جای نماند بلكه گونه های مقاوم به خشكی نیز به شدت، تهدید و تردد دام‌ها باعث لگد كوبی شدید بستر خشكیده دریاچه و افزایش فرسایش بادی در منطقه شد.

وی ادامه داد: عشایر منطقه كه در شرایط مطلوب در حاشیه هامون زندگی می‌كردند به بستر دریاچه وارد شدند تا با جمع آوری سرشاخه‌های گز و شستن و خرد كردن آن‌ها علوفه مورد نیاز دام های خویش را تأمین كنند. قطع كردن سرشاخه‌ها باعث تنك و ضعیف شدن گز، گونه مقاوم به خشكی گردید. گاوهای روستائیان نیز كه روزی آزادانه در نیزارهای وسیع دریاچه چرا می‌كردند به خوردن علوفه نامرغوب روی آورده و به شدت از وزن آنها كاسته شد.

نوری بیان كرد: خشكسالی اولین فاكتور زاد و ولد یعنی زیستگاه حیات وحش را از بین برد و با كاهش منابع آبی، غذایی و پناهگاهی باعث افت شدید جمعیت آنها شد. از دست رفتن امكان زمستان گذرانی و لانه گزینی صدها هزار قطعه پرنده مهاجر و آبزی و به تبع آن از بین رفتن امكان شكار برای آن دسته از بومیانی كه از این طریق امرار معاش می كردند و كمرنگ شدن دامداری و صنعت حصیر بافی از اثرات بارز خشكسالی است.

وی ادامه داد: قبل از خشكسالی مساحت كانون‌های بحرانی مناطق "میانكنگی"، "شیله" و "جزینك" 252 هزار هكتار بود كه طی دوران خشكسالی، سطح دریاچه هامون به كانون‌های بحران‌زای بیابانی اضافه شد و بدین ترتیب ساعات و تعداد روزهای با طوفان گرد وخاك شدید، افزایش یافت كه خسارات جبران ناپذیری در پی داشته است.

نوری در خصوص مهمترین اثراتی كه طوفان‌های گرد و غبار بر منطقه می‌گذارند، توضیح داد: مدفون شدن روستاها و اماكن در زیر توده های ماسه، كوچ اهالی به شهرها و حومه آن و معضلات اقتصادی ـ اجتماعی افزایش تراكم جمعیت شهری، از بین رفتن فرصت‌های شغلی، افزایش فقر، افزایش فعالیت‌های غیر قانونی از جمله قاچاق سوخت، تردد از بستر خشك دریاچه و به تبع آن تخریب و فرسایش بیشتر، پرشدن كانال‌های آبرسانی و افزایش هزینه‌های لایرویی، بالا آمدن بستر رودخانه‌ها و مسدود شدن مجاری آب بر اثر ورود شن و ماسه و هرز رفتن میلیون‌ها متر مكعب آب در سال، از مهمترین اثراتی است كه طوفان‌های گرد و غبار بر منطقه می‌گذارد.

وی ادامه داد: مسدود شدن جاده‌های ارتباطی، دیر رسیدن محصولات به بازار فروش به خصوص كاهش كیفیت مواد فسادپذیر، افزایش تصادفات جاده‌ای به دلیل كاهش دید و خسارت جانی و مالی فراوان، افزایش آلودگی هوا و تهدید سلامت جسمی افراد از جمله بروز بیماری‌های تنفسی و ریوی و افزایش نابینایی به دلیل بریدگی ناشی از برخورد ذرات شن در قرنیه از دیگر اثراتی است كه طوفان‌های گرد و غبار بر منطقه می‌گذارد.

نوری درباره اقدامات انجام شده برای كاهش اثرات خشكسالی، عنوان كرد: وقوع بحران در سیستان باعث حركت مداوم مقدار زیادی ماسه از بستر دریاچه به سمت روستاها و شهر زابل شد و نزدیك به 208 روستا در محاصره شن‌های روان قرار گرفت اما به دلیل كافی نبودن آب در منطقه و سرعت زیاد باد، عملیات بیولوژیك و كاشت نهال امكان پذیر نبود. بدین منظور با بهره گیری از دانش بومی و تجربیات مردم در سنوات گذشته و نیز بهره گیری از نظرات اساتید فن، احداث بادشكن یا تله‌های رسوب گیر در بستر دریاچه انجام شد تا مانع حركت شن‌ها شود.

معاون پژوهشی دانشکده جغرافیا و برنامه ریزی محیطی دانشگاه سیستان و بلوچستان ادامه داد: این بادشكن ها به طول 350 كیلومتر، در شش باند سه ردیفه و از سرشاخه‌های خشك شده جنگل‌های طبیعی گز در منطقه ایجاد شد؛ ظرف مدت سه سال، جلوی پیشروی 6 تا هشت میلیون متر مكعب ماسه روان گرفته شده و در بین ردیف های بادشكن، پوشش گیاهی طبیعی مستقر شد. از دیگر اقدامات انجام شده، تخلیه شن از روستاها و دپوی آنها در نقاط دورتر بود كه بلافاصله بر روی این تپه‌های ایجاد شده عملیات مالچ پاشی صورت گرفت و برای جلوگیری از كم شدن سطح چسبندگی مالچ ها و از بین رفتن آنها در اثر توفان و آفتاب، نهال كاری انجام شد. در اطراف اراضی كشاورزی نیز تله‌های رسوب گیر ایجاد شد كه نتایج رضایت بخشی را به همراه داشت.

وی خاطرنشان كرد: چاه نیمه سه حفره یا سه گودال طبیعی در كنار رودخانه هیرمند قرار دارد. این مخازن در جنوب شرقی سیستان، حاشیه مرز ایران و افغانستان در فاصله تقریبی چهار كیلومتری در ساحل دلتای هیرمند قرار گرفته‌اند. وجود چاه نیمه‌ها در سیستان، عامل مهمی برای ماندگاری مردم در این منطقه به شمار می‌رود ؛ به خصوص تداوم بحران خشكسالی‌های اخیر در سیستان، نیاز مردم به چاه نیمه‌ها را به نحو چشمگیری افزایش داده است.


[ سه شنبه 23 خرداد 1391 ] [ 03:17 ب.ظ ] [ محمود خسروی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

طوفان های گرد وغباری در سالهای اخیر در کانون توجه اقلیم شناسان قرار گرفته است.با توجه به اهمیت این پدیده در سلامت جوامع انسانی و محیط زیست این پایگاه تلاش دارد زمینه علمی را برای اطلاع رسانی و استفاده از آخرین روش های مطالعه این پدیده فراهم آورد.استفاده از مطالب این پایگاه با ذکر مآخذ برای عموم آزاد است.
این وبگاه مسئولیتی در مقابل مندرجات درج شده در پیوند های وابسته به سایت های دیگر ندارد.
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :
تماس با ما

آپلود نامحدود عکس و فایل

آپلود عکس


Google

در انجمن ایرانی اقلیم شناسی
در كل اینترنت
تماس با ما